ΑΠΘ: Ο ίταμος των ελληνικών βουνών δείχνει νέα φαρμακευτική αξία

Η νέα μελέτη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) αναδεικνύει τη γενετική ποικιλότητα και τη φαρμακευτική αξία του ίταμου, ενός σπάνιου δέντρου των ελληνικών βουνών με σημαντικές προοπτικές για την ανάπτυξη αντικαρκινικών φαρμάκων.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από το Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος, υπό τον συντονισμό του καθηγητή Φίλιππου Αραβανόπουλου. Εντοπίστηκαν σημαντικοί πληθυσμοί του ευρωπαϊκού ίταμου (Taxus baccata) στην Ελλάδα, οι οποίοι αποτελούν πολύτιμες φυσικές πηγές ουσιών που χρησιμοποιούνται σε ευρέως διαδεδομένα αντικαρκινικά φάρμακα.

Στο πλαίσιο της μελέτης εξετάστηκαν τρεις πληθυσμοί στη Βόρεια Ελλάδα, στα όρη Χολομώντας, Όλυμπος και Βούρινος, με στόχο την αξιολόγηση της γενετικής και χημικής ποικιλότητας, καθώς και των επιγενετικών χαρακτηριστικών του είδους.

Οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι οι ταξάνες – φυσικές ενώσεις που παράγονται από τον ίταμο – αποτελούν βασικά συστατικά φαρμάκων όπως η πακλιταξέλη (Taxol), η οποία χρησιμοποιείται στη θεραπεία διαφόρων μορφών καρκίνου.

Διαφορές στους πληθυσμούς και υψηλές συγκεντρώσεις ταξανών

Η μελέτη, η πρώτη ολοκληρωμένη αξιολόγηση ελληνικών πληθυσμών ίταμου, ανέδειξε σημαντικές διαφορές μεταξύ των πληθυσμών ως προς την ποσότητα των αντικαρκινικών ταξανών που παράγουν. Καταγράφηκαν επίσης αξιοσημείωτες εποχικές μεταβολές στις συγκεντρώσεις τους.

Η 10-δεακετυλοβακατίνη III, πρόδρομη ένωση για την ημι-συνθετική παραγωγή της πακλιταξέλης, εντοπίστηκε σε υψηλές συγκεντρώσεις στις βελόνες των δέντρων, με τον πληθυσμό του Ολύμπου να εμφανίζει τα μεγαλύτερα επίπεδα.

Γενετική ποικιλότητα και προσαρμοστικότητα

Η έρευνα κατέδειξε υψηλή γενετική ποικιλότητα και σαφή διαφοροποίηση μεταξύ των πληθυσμών, γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία των ελληνικών πληθυσμών ως πολύτιμων δεξαμενών γενετικού υλικού. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα σχετικά με τη μεθυλίωση του DNA, μηχανισμό που σχετίζεται με την προσαρμογή των οργανισμών στις περιβαλλοντικές συνθήκες και αποκαλύπτει το δυναμικό των δέντρων αυτών σε συνθήκες έντονης κλιματικής μεταβολής.

Προοπτικές αξιοποίησης και ανάγκη προστασίας

Τα αποτελέσματα ανοίγουν τον δρόμο για την ανάπτυξη προγραμμάτων γενετικής βελτίωσης, με στόχο την επιλογή και τον πολλαπλασιασμό δέντρων με αυξημένη παραγωγή ταξανών, χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο η γενετική ποικιλότητα.

 Παράλληλα, επισημαίνεται η ανάγκη προστασίας των υπαρχόντων πληθυσμών ίταμου στην Ελλάδα, οι οποίοι παραμένουν σπάνιοι και συχνά κατακερματισμένοι.

Μεταξύ των προτεινόμενων μέτρων περιλαμβάνονται η ενίσχυση του καθεστώτος προστασίας, η συστηματική παρακολούθηση και η ανάπτυξη δράσεων διατήρησης τόσο εντός όσο και εκτός φυσικού περιβάλλοντος.

Η μελέτη υλοποιήθηκε με χρηματοδότηση από εθνικούς πόρους μέσω του ΕΣΠΑ, σε συνεργασία με τον ΕΛΓΟ-Δήμητρα και το ιταλικό ερευνητικό ίδρυμα Fondazione Edmund Mach. Τα αποτελέσματά της δημοσιεύτηκαν στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One.