Ανήλικοι παραβάτες: Τιμωρία, φόβος ή ευκαιρία για αλλαγή;

Οι μαρτυρίες μέσα από τις φυλακές Αυλώνα και η καθημερινή μάχη των επιμελητών ανηλίκων απέναντι σε ένα φαινόμενο που διογκώνεται, παρουσιάζονται σε βίντεο που έδωσε στη δημοσιότητα το ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Αντί να βλέπεις την ελευθερία, βλέπεις κάγκελα. Βλέπεις ανθρώπους που κι αυτοί είναι παραβατικοί ή σε μικρότερο βαθμό ή περισσότερο ακόμη από σένα. Φοβάσαι. Αυτά σκέφτεσαι την πρώτη μέρα συνήθως». Η φωνή ενός ανήλικου κρατούμενου περιγράφει το πρώτο σοκ του εγκλεισμού.

Πίσω από τα κάγκελα βρίσκονται παιδιά που βρέθηκαν πολύ νωρίς απέναντι στον νόμο – για υποθέσεις βίας, ληστείες ή ναρκωτικά. Παιδιά που μεγάλωσαν μέσα σε περιβάλλοντα φτώχειας, εγκατάλειψης και εξαρτήσεων. Και μαζί με αυτά, ένα διαρκές ερώτημα που διχάζει κοινωνίες και δικαστικά συστήματα: αντιμετωπίζεται η ανήλικη παραβατικότητα με αυστηρότερες ποινές ή με προσπάθεια επανένταξης;

Οι αριθμοί πίσω από την ανησυχία

Τα τελευταία χρόνια, τα στοιχεία δείχνουν έντονη αύξηση του φαινομένου στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τα επίσημα δεδομένα της ΕΛ.ΑΣ., μόνο το 2024 καταγράφηκαν σχεδόν 11.000 υποθέσεις ανήλικης παραβατικότητας, με περισσότερους από 14.000 ανήλικους δράστες. Οι συλλήψεις αυξάνονται και τα περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων καταγράφονται πλέον σχεδόν καθημερινά: ξυλοδαρμοί, ληστείες, επιθέσεις ακόμη και μέσα ή έξω από σχολεία. Πίσω όμως από τους αριθμούς υπάρχουν ιστορίες που δύσκολα χωρούν σε στατιστικές.

«Εκεί καταλαβαίνεις ότι πας φυλακή»

«Το αντιλαμβάνεσαι τη στιγμή που σου το λέει ο ανακριτής», περιγράφει ένας ακόμη ανήλικος κρατούμενος. «Πρέπει να κλειστείς κάποιο χρονικό διάστημα μέχρι να δούμε την υπόθεσή σου. Εκεί το αντιλαμβάνεσαι ότι πας σε μια φυλακή. Μετά λειτουργεί στο μυαλό σου η σκέψη πώς είναι μέσα».

Για κάποιους, ο εγκλεισμός λειτουργεί αποτρεπτικά. Για άλλους, ενισχύει τον κύκλο της βίας. «Πιστεύω η φυλακή με έχει κάνει άνθρωπο», λέει ένας νεαρός κρατούμενος. «Γιατί όταν ένας άνθρωπος πίνει έξω ναρκωτικά και μπαίνει μέσα στη φυλακή, έχει μια απεξάρτηση».

Άλλοι όμως μιλούν για απώλεια και απομόνωση. «Τα αρνητικά της φυλακής είναι ο εγκλεισμός. Ότι δεν μπορείς να δεις τους γονείς σου. Να τους πάρεις μια αγκαλιά. Να δεις την κοπέλα σου. Να έχεις μια πιο καλή επικοινωνία με τους φίλους σου», περιγράφει ένας άλλος ανήλικος.

Ο «κοινωνικός πανικός» και οι πραγματικές διαστάσεις

Η αύξηση της ανήλικης παραβατικότητας έχει επαναφέρει αιτήματα για αυστηρότερη μεταχείριση των ανηλίκων δραστών. Ωστόσο, οι ειδικοί που εργάζονται καθημερινά με τα παιδιά αυτά επιμένουν ότι η εικόνα είναι πιο σύνθετη από όσο δείχνουν οι αριθμοί.

Ο πρόεδρος των Επιμελητών Ανηλίκων, Γιάννης Πρανταλός, υπογραμμίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι η συζήτηση διεξάγεται μέσα σε ένα κλίμα κοινωνικού πανικού. «Προφανώς βρισκόμαστε εν μέσω ενός κοινωνικού πανικού. Προφανώς τα περιστατικά μάλλον έχουν μία τάση αύξησης. Αλλά αυτό που δεν μετράει κανείς είναι το τέλος αυτών των υποθέσεων», σημειώνει.

Όπως εξηγεί, οι συλλήψεις που ανακοινώνει η αστυνομία δεν σημαίνουν αυτόματα και καταδίκες. «Η αστυνομία έχει καταγράψει ότι έχει κάνει συλλήψεις. Δεν ξέρουμε όμως το τέλος. Το τέλος είναι το δικαστήριο και η απονομή κάποιου μέτρου ή η αθώωση κάποιου παιδιού. Υπάρχουν πολλά παιδιά που αθωώνονται. Συνεπώς, το αρχικό νούμερο δεν έχει καμία σχέση με την πραγματική παραβατικότητα».

Οι επιμελητές ανηλίκων: «Ένα τελευταίο προπύργιο του κράτους πρόνοιας»

Ο ίδιος εργάζεται σε ένα σύστημα που, όπως λέει, λειτουργεί οριακά. Οι υπηρεσίες επιμελητών ανηλίκων είναι υποστελεχωμένες, ενώ σε πολλά πρωτοδικεία δεν υπάρχει ούτε ένας επιμελητής. «Εμείς βλέπουμε τις υπηρεσίες μας ως ένα τελευταίο προπύργιο του κράτους πρόνοιας», δηλώνει. «Αλλά αν δεν υπάρχουν δομές γύρω -ψυχιατρικές υπηρεσίες, κοινωνικές υπηρεσίες, δομές στήριξης- τότε τα αποτελέσματα θα είναι πενιχρά».

Τον συναντήσαμε σε εσπερινό γυμνάσιο στον Άγιο Δημήτριο, όπου φοιτούν και παιδιά με παραβατικό παρελθόν, με στόχο την επανένταξη στο σχολικό περιβάλλον. Εκεί, η καθημερινότητα φέρνει τους μαθητές αντιμέτωπους με τη βία. Η Αγάπη, μαθήτρια του σχολείου, περιγράφει σκηνές που έχει ζήσει σε διάφορες περιοχές της Αθήνας.

«Έχει τύχει να δω παιδιά να χτυπάνε άλλα παιδιά που δεν τους φταίνε σε τίποτα. Απλά επειδή είναι πιο ήρεμα από εκείνους και δεν ασχολούνται με τα ναρκωτικά ή το ξύλο», λέει. Όπως υποστηρίζει, σημαντικό ρόλο παίζει η απουσία οικογενειακής στήριξης. «Δεν υπάρχουν οι γονείς που το βλέπουν και κάνουν κάτι γι’ αυτό. Αν δεν μπορείς από το σπίτι να είσαι δίπλα στο παιδί σου, πώς θα καταφέρουν οι άλλοι να είναι;».

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ανήλικη παραβατικότητα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με καταστολή. Η φτώχεια, οι εξαρτήσεις, η ενδοοικογενειακή βία, η σχολική αποτυχία και η έλλειψη ψυχικής υποστήριξης συνδέονται άμεσα με τη δημιουργία παραβατικών συμπεριφορών ήδη από μικρές ηλικίες.

Παράλληλα, η κοινωνία παρακολουθεί με αυξανόμενη ανησυχία όλο και πιο σκληρά περιστατικά βίας από ανηλίκους. Το δίλημμα παραμένει: πόσο μπορεί ένα παιδί που παρανομεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως θύτης και όχι ταυτόχρονα ως προϊόν κοινωνικών συνθηκών;

«Να σε κάνει να το μετανιώσεις»

Στον Αυλώνα, λίγο πριν κλείσει η βαριά πόρτα του κελιού για τη νύχτα, ένας νεαρός κρατούμενος δίνει τη δική του απάντηση. «Κάθε βράδυ πριν κοιμηθείς και κάθε πρωί που ξυπνάς στο ίδιο κελί, μόνο αυτό σκέφτεσαι: αν δεν το είχα κάνει αυτό, τώρα θα ήμουν αλλού. Θα ήμουν έξω, ελεύθερος. Οπότε αυτός είναι και ο σκοπός της φυλακής πιστεύω. Να σε κάνει να το μετανιώσεις». Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει: αρκεί η μετάνοια για να αλλάξει τη ζωή ενός παιδιού;